Արիֆ Յունուսով: Առանց մեր ժողովուրդների ժողովրդավարացման, ակնկալել, թե ղարաբաղյան հակամարտությունը կլուծվի, անլուրջ է

Խաղաղության և ժողովրդավարության ինստիտուտի Կոնֆլիկտոլոգիայի և միգրացիայի բաժնի ղեկավար /Բաքու/, հայտնի քաղաքագետ Արիֆ Յունուսովի հարցազրույցն ԱրմԻնֆո գործակալությանը:

• Դավիթ Ստեփանյան

• Երեքշաբթի, 20 դեկտեմբերի, 17:23

Կիսվեք ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հեռանկարների առնչությամբ Ձեր կանխատեսումներով: Արդյո՞ք կան ղարաբաղյան հիմնախնդրի լուծման թեկուզ փոքր շանսեր: 

Ամենից քիչ հակված եմ ղարաբաղյան հակամարտության լուծումը կապել իշխանությունների հետ, ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Ադրբեջանում`հաշվի առնելով, որ երկու երկրների իշխանություններն ուղղակի շահագրգռված չեն հիմնախնդրի կարգավորմանը հասնելու հարցում: Եթե նրանք ինչ-որ բան կարող էին անել, ապա դա պետք է արվեր ղարաբաղյան հակամարտության ռազմական փուլի ավարտից անմիջապես հետո: Ադրբեջանը կարգավորման իր շանսը բաց թողեց 1992 թվականին, երբ բանակցությունների համար Բաքու ժամանեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ներկայացուցիչ Աշոտ Բլեյանը: Իսկ հայկական կողմն իր շանսը բաց թողեց 1995-96 թթ.: Իսկ հիմա գնացքն արդեն գնացել է, և երկու կողմերը, չձգտելով իրական կարգավորման, օգտագործում են բանակցային գործընթացը`քաղաքական շահաբաժիններ ստանալու նպատակով: Այդ իսկ պատճառով ես նույնիսկ չեմ հետևել նախագահների կազանյան հանդիպմանը: Եվ ինձ հետաքրքրող միակ բանն այն էր, թե կստորագրվի արդյոք ինչ-որ դեկլարատիվ հայտարարություն`նախատեսված լրագրողների համար: Բայց դա էլ չեղավ. այդ հանդիպման ձախողմանը ես չէի կասկածում: Չեմ կասկածում ձախողումներում նաև հաջորդ տարի և հետագայում: Թե’ հայերը, թե’ ադրբեջանցիները ղարաբաղյան հակամարտությունը դիտարկում են`ելնելով ՙժամանակն աշխատում  է մեր օգտին՚ ասացվածքից: Հայերը գտնում են, որ լուծելով խնդիրը դե-ֆակտո, իրենց պետք է միայն սպասել, որպեսզի այն լուծվի դե-յուրե, ինչպես տեղի ունեցով Կոսովոյի, Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի դեպքում: Ադրբեջանն իր հերթին հույսը դնում է նավթի, գազի, նավթադոլարների վրա, այն բանի վրա, որ ժամանակի ընթացքում ինքը հարստանում է, իսկ հայերն աղքատանում, ու մի հիանալի օր նրանք Ղարաբաղը կնվիրեն ադրբեջանցիներին: Թե’ հայերի, թե’ադրբեջանցիների տածած այդ պատրանքներ էլ թույլ չեն տալիս իրենց մտածել լուրջ փոխզիջումներ գտնելու մասին: Թե’ Հայաստանում, թե’Ադրբեջանում փոխզիջում, հանդուրժողականություն հասկացությունը  հասկացվում է տարբեր կերպ:Այդ մթնոլորտում ակնկալել, թե Հայաստանի և Ադրբեջանի իշխանությունները կլուծեն ղարաբաղյան խնդիրն անլրջության գագաթնակետն է:

Այդ ժամանակ մնում է միայն ապավինել համանախագահների Մինսկի խմբին...

Մինսկի խմբի միջնորդներին ես համարում եմ պոլիտտուրիստներ, ովքեր գալիս են մեզ մոտ`խմելու, ուտելու, ինչ-որ բան ասելու լրագրողներին, բայց իրականում ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման համար ոչինչ չեն անում: Տարեցտարի իրավիճակը վատթարանում է, և վախենում եմ, որ կգա ժամանակ, երբ հայերը և ադրբեջանցիները հանդիպելիս կխոսեն ոչ թե ռուսերեն լեզվով, ինչպես մենք հիմա անում են ձեր հետ միասին, այլ անգլերեն լեզվով: Այդ պատճառով ղարաբաղյան հիմնախնդրի հանգուցալուծման գլխավոր երաշխիքը կողմերի միջև անվստահության վերացումն է: Եվ թեկուզ Իլհամ Ալիևը հարյուր անգամ ասի, թե մտադիր է ամենալայն ինքնավարություն տալ ղարաբաղցիներին, դուք, չունենալով նրա նկատմամբ որևէ վստահություն, կմտածեք, որ ավելի լավ է սպասել: Ղարաբաղի կարգավիճակը մեծ հաշվով  տեխնիկական հարց է, և այն կարելի է կարգավորել, դրա համար կան մի շարք օրինակներ: Բայց Ղարաբաղի դեպքում պայքարը ոչ թե մարդկանց, այլ տարածքի, սահմանի համար է, ահա ինչն է սարսափելի:

Իսկ ի՞նչ կասեք հակամարտության կողմերի վրա արդյունավետ արտաքին ճնշման առնչությամբ, արդյո՞ք այն գոյություն ունի:

Կարծում եմ`ոչ: Եթե մեր տարածաշրջանը գտնվեր Եվրոպայում, կարելի էր խոսել ղարաբաղյան հակամարտության կողմերի վրա լուրջ ճնշում գործադրելու հնարավորության մասին, քանի որ նույն Կոսովոյի դեպքում Եվրոպայի տարածքում ի հայտ եկան բազմնաթիվ փախստականներ, մի շարք սոցիալական խնդիրներ:
Եվ մեծ հաշվով եվրոպացիների համար միևնույնն էր`ում օգտին կարգավորել այդ հակամարտությունը: Չնայած եթե Ռուսաստանն աջակցեր ոչ թե սերբերին, այլ ալբանացիներին, հավաստիացնում եմ, որ հակամարտությունը կկարգավորվեր հօգուտ սերբերի: Իսկ Ղարաբաղ նրանց համար այնքան հեռու է գտնվում և այնքան անհետաքրքիր է, որ եվրոպացի որոշ քաղաքական գործիչներ հարցնում էին ինձ`իսկ ինչու՞ դուք Սումգայիթը չեք տալիս հայերին: Նրանց համար գլխավորը նավթամուղների անվտանգ  գործունեությունն է, մնացածը մեր տարածաշրջանում նրանց չի հետքրքրում: Այդ պատճառով ասել, թե կողմերի վրա լուրջ ճնշում կգործադրվի, անլուրջ է` չնայած Ռուսաստանը շատ լուրջ դեր է խաղում այդ կարգավորման մեջ: Ըստ որում, Ռուսաստանի համար Աբխազիան և Հարավային  Օսիան ձեռք բերելուց և Վրաստանը կորցնելուց հետո մնացել են միայն Հայաստանը և Ադրբեջանը, և այստեղից է բխում հակամարտության կարգավորմանը մասնակցելու Մոսկվայի շահագրգռվածությունը: Ղարաբաղը բռնցքամարտի տանձ է Ռուսաստանի համար, որը  նա օգտագործում է հանուն իր շահերի: Եվ Հայաստանի և Ադրբեջանի նկատմամբ ռուսական քաղաքականության էությունը կարելի է բնորոշել հետևյալ կերպ` ՙլավ պահեք ձեզ, կաջակցենք, հնարավոր է չաջակցենք, եթե Վրաստանի պես վարվեք՚: Իսկ իրականում նրանք ոչինչ չեն անի, բայց այդ պատրանքն ամուր նստած է հայերի և ադրբեջանցիների գլխում: Ինքնաբերաբար կարգավորման հասնելու դեպքում, Ադրբեջանի հետ Հայաստանի հարաբերությունների բարելավումից բացի, կբարելավվեն Թուրքիայի հետ հարաբերությունները: Իսկ դա իր հերթին կհանգեցնի դեպի Եվրոպա ավելի լուրջ գործընթացների: Դրանից հետո հայերի ու ադրբեջանցիների նոր սերունդն անպայման հարց կտա`ընդհանրապես մեր ինչի՞ն է պետք Ռուսաստանը: Եվ այդ հարցը զարմանալի չի լինի`հաշվի առնելով, որ Ռուսաստանը,ուժից բացի, ոչինչ չունի մեր ժողովուրդներին տալու համար: Իսկ Արևմուտքն ունի արժեքներ, որոնք մեզ գրավում են: Չէ որ մենք տեսնում ենք, որ նույն Եվրոպայում գործում են օրենքներ, ժողովրդավարության սկզբունքներ, և մենք ցանկանում ենք նույնը: Այդ պատճառով վստահ չեմ, որ Ռուսաստանը կգործադրի այդ ուժը`հակամարտության կողմերի վրա արտաքին ճնշման նպատակով: Դա պատրանք է, և դա չի լինի:

Դուք չնշեցիք ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի կողմից արտաքին ճնշման բացակայության պատճառները...

Եվ ԱՄՆ պարագայում այստեղ դեր է խաղում ռուսական գործոնը, քանի որ ԱՄՆ կողմից Ադրբեջանի նկատմամբ նվազագույն ճնշման, քննադատության, ժողովրդավարական բարեփոխումների, մարդու իրավունքների պաշտպանության  բացակայության վերաբերյալ ակնարկների դեպքում Բաքուն անմիջապես կսկսի շողոքորթել Մոսկվային: Վաշինգտոնում հստակ հասկանում են, որ կտրուկ քայլերի դեպքում հակամարող երկրները վերջնականապես կարող են հակվել Ռուսաստանի կողմը: Եվ ԱՄՆ-ի ու Եվրոպայի քաղաքականությունն այսօր նպատակաուղղված է Ռուսաստանի դուրս մղմանը տարածաշրջանից, նրանց համար կարևոր չէ, թե ում օգտին կլուծվի ղարաբաղյան հակամարտությունը: Միանգամայն այլ բան է, թե ինչպես դա անել: Եվ Արևմուտքը ղարաբաղյան հարցը դիտարկում է բացառապես Իրանի, Ռուսաստանի հետ աշխարհաքաղաքական կապի մեջ: Ադրբեջանցիների և հայերի մինուսն այն է, որ մենք հակված ենք չափազանցնելու մեր նշանակությունը, տարծաշրջանի նշանակությունը աշխարհաքաղաքական համատեքստում: Լավագույն դեպքում մենք ընկալվում ենք որպես տարանցիկ միջանցք մեծ խաղում: Ուստի ես չեմ կարծում, թե այդ կողմից էլ երբևէ ուժեղ ճնշում լինի, քանի որ այդ դեպքում Ռուսաստանը գործուն կերպով կմիջամտի, և միանգամայն կարող է կրկնվել Վրաստանին առնչվող իրավիճակը: Եվ մեծ քաղաքականությունում մենք, դժբախտաբար, մանրուք ենք:

Այլ կերպ ասած`մենք դարձյալ հանգում ենք այն մտքին, որ ստատուս-քվոյի նկատմամբ այլընտրանք չկա...

Կողմերը և միջնորդ երկրները դարձյալ հանգում են այն մտքին, որ ստատուս-քվոյի նկատմամբ այլընտրանք չկա, քանի որ, անտարակույս, դրա պահպանումը գերտերությունների համար, վերջին հաշվով, ձեռնտու է: Արևմուտքի և ԱՄՆ համար գոյություն ունեն ավելի լուրջ հարցեր: Դրանց թվում` Իրանի խնդիրը, եվրագոտու ճգնաժամը, Ռուսաստանին առնչվող խնդիրները: Եվ Ղարաբաղի խնդիրը փոքր խնդիրներից մեկն է, որոնք, անշուշտ, ցանկալի է լուծել, սակայն այնպես, որ այն չանցնի թեժ փուլ, ինչում շահագրգռված չէ գործնականում ոչ ոք:

Դուք նշեցիք, որ հակամարտության կողմերը փոխզիջում հասկացությունը տարբեր կերպ են ընկալում: Ի՞նչ է ղարաբաղյան հակամարտությունում փոխզիջումը Ձեր ընկալմամբ:

Փոխզիջումը կարող է լինել միայն երկկողմանի, և այդ համատեքստում Ադրբեջանի հիմնական սխալը հակամարտության ղարաբաղյան կողմի հետ շփումների, բանակցությությունների գնալու, նրան հաշվի առնելու ցանկության բացակայությունն է: Ղարաբաղցիների հետ պետք է հաշվի նստել, խոսել, ուսումնասիրել նրանց խնդիրները: Եթե Իլհամ Ալիևը խոսում է լայն ինքնավարության մասին, ապա թող որոշակիացնի, թե ինչ նկատի ունի: Ընդ որում ես հիանալի հասկանում եմ, որ ղարաբաղյան կողմը բացասաբար կընդունի ինքնավարության մասին ցանկացած փաստաթուղթ: Սակայն անձամբ ինձ համար այնքան կարևոր չէ խոսել կարգավիճակի մասին, որքան երկխոսություն վարել այն բանի ըմբռնմամբ, որ կարող է առաջ գալ նոր, երրորդ տարբերակ: Մեր ընդհանուր դժբախտությունն այն է, որ մենք ցանկանում ենք կարգավիճակի տեսքով սայլը դնել ձիու առջևում: Մենք շատ շուտ ենք մոտեցել այդ թեմային: Ադրբեջանը լիովին կարող է մտածել դաշնային հանրապետության ստեղծման մասին Ղարաբաղի զուգորդական անդամության առկայությամբ, դրանում ոչ մի ողբերգություն չի լինի: Ղարաբաղի կարգավիճակի մասին վիճելն անիմաստ է, հարկավոր է, պարզապես, քննարկումը տեղափոխել կառուցողական հուն, սկսել քննարկել այդ խնդիրը, փնտրել ելքի նոր ուղիներ: Ընդ որում, մոտակա ժամանակներս Ղարաբաղը հազիվ թե ստանա անկախություն այն տեսքով, որին ձգտում է: Հասկանալի է նաև, որ Ղարաբաղի վերադարձն ինքնավարության կարգավիճակի, առանց հաշվի առնելու ռազմական գործողությունների արդյունքը, ստեղծված ստատուս-քվոն, անհնար է: Ուստի հարկավոր է անել այնպես, որպեսզի ղարաբաղցիները գիտակցեն, որ իրենց գտնվելն Ադրբեջանի կազմում, թող որ անվանապես, դեկլարատիվ, իրենց  համար ավելի ձեռնտու է, քան` նրա սահմաններից դուրս: Իսկ դա անհնար է առանց երկխոսության, առանց շփումների, ռազմաճակատի առկության պայմաններում:

Այո, բայց ինչպե՞ս դա անել`հաշվի առնելով, որ Բաքուն նույնիսկ չի համաձայնում նստել Լեռնային Ղարաբաղի իշխանությունների հետ բանակցությունների սեղանի շուրջ, առաջարկելով միայն երկխոսություն հաստատել ՙՂարաբաղի հայ և ադրբեջանական համայնքների՚ միջև:

Եվ Ադրբեջանն անպայման ղարաբաղցիներին պետք է ընդունի որպես հակամարտող կողմ, քանի որ առկա իրադրությունն անհեթեթ է թվում: Ադրբեջանը չի հարգում Ղարաբաղը, ղարաբաղցիներին, նրա համար նրանք, պարզապես, գոյություն չունեն: Իսկ բոլոր շփումները, որոնք փորձում են անցկացնել Բաքվում, անհեթեթություն են թվում, օրինակ, հենց նույն ՙՂարաբաղի հայկական և ադրբեջանական համայնքների՚ միջև հանդիպման փորձը Բեռլինում: Դա անլուրջ է, դա իմիտացիա է, որը չպետք է լինի: Չի կարելի գնալ Ղարաբաղ հշատության առաքելությամբ, ինչպես արեց Ռուսաստանում մեր դեսպան Բյու-Բյուլ-օղլին, իսկ վերադառնալուն պես խոսել այն մաիսն, որ Ղարաբաղին պետք է վերջ դնել: Եթե դու խոսում ես պատերազմի մասին, ապա ինչու՞ էին գնացել Ղարաբաղ հաշտության առաքելությամբ: Մադրիդյան սկզբունքներն ինքնին լավն են, քանի որ 10-15 տարով հետաձգում է կարգավիճակի հարիցի լուըծումը: Սակայն այդ սկզբունքներն, ընդսմին, վերւացական են, քանի որ նախատեսված են այն բանի համար, 10-15 անց մեր հասարակություններմ ինչ-որ երևակայական ձևով կփոխվեն և կդառնան հանդուրժողական ու փոխզիջման պատրաստ: Իսկ դա ճիշտ չէ, քանի որ առանց մեր ժողովուրդների ժողովրդավարացման լուրջ չէ ակնկալել, որ ղարաբաղյան հակամարտությունը կլուծվի: