Մանվել Սարգսյան: Օլիգարխիկ համակարգի քայքայումը հնարավոր է միայն ժողովրդական շարժումը քաղաքական կուսակցություններից սահմանազատման միջոցով

Ռազմավարական և ազգային հետազոտությունների հայկական կենտրոնի տնօրեն Մանվել Սարգսյանի հարցազրույցն ԱրմԻնֆո լրատվական գործակալությանը:

• Դավիթ Ստեփանյան

• Չորեքշաբթի, 18 հունվարի, 14:20

Միջազգային ի՞նչ իրադարձություններ կարող են ազդել Հայաստանի իրավիճակի վրա: Կարո՞ղ եք արդյոք կանխատեսում անել`ելնելով 2011 թ. արտաքին քաղաքական իրավիճակից:

2011 թվականին աշխարհում տիրող իրավիճակի վրա իրենց ներգործությունն ունեցան Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի արագընթաց գործընթացները, որոնք փոխեցին միջազգային իրավիճակը և, համապատասխանաբար, աշխարհի առաջատար տերությունների դիրքորոշումը: Այդ փոփոխություններն անմիջականորեն զգացվում են նաև Հայաստանում`չնայած անզեն աչքով դրանք բավականին դժվար է տեսնել: Մեզ համար շատ կարևոր է Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի վերաբերմունքը, սակայն երբ փոխվում է համընդհանուր քաղաքական իրավիճակը, փոխվում է նաև Հայաստանի հանդեպ այդ տերությունների վերաբերմունքը, իսկ ինչ-որ մեկի մենք ընդհանրապես կարող ենք դադարել հետաքրքրել կամ ընդհակառակը: Այդ պատճառով գոյություն ունեցող անկայունության պայմաններում կանխատեսումների մասին խոսելը բավականին դժվար է: Այսպես, Հայաստանը մի կողմից որդեգրել է Եվրոպայի հետ մերձեցման քաղաքականություն: Մյուս կողմից`գնալով ավելի շատ է խոսվում այն մասին, որ ողջ այդ մերձեցումը դատարկ խոսակցություններ են: Առաջվա պես անհասկանալի է ՆԱՏՕ-ի անհատական գործընկերության ծրագրի,  ԵՄ ՙԱրևելյան գործընկերության՚ ծրագրի բովանդակությունը: Նման բան տեղի է ունենում նաև Ռուսաստանում: Ռուսաստանում տեղի ունեցած վերջին իրադարձությունները գործընկեր երկրի`Հայաստանի առջև միանգամայն նոր խնդիրներ են դնում: Դեկտեմբերի 4-ին Ռուսաստանում անկացվեցին խորհրդարանական ընտրություններ, որոնց արդյունքում կառավարող ՙԵդինայա Ռոսսիյա՚ կուսակցությունը հաղթանակ տարավ, ինչը մինչ օրս շարունակվող դժգոհությունների առիթ է հանդիսանում: Այսօր մեր ղեկավարությունը շտապել է պաշտոնապես շնորհավորել Պուտինի կուսակցությանը, սակայն ոչ ոք չգիտի, թե ինչ տեղի կունենա Ռուսաստանում վաղը: Եվ դա վկայում է արտաքին քաղաքականությունում երկրի առջև երկարաժամկետ նպատակներ դնելու անհնարինության մասին:

Սիրիայի անկայունությունը, Իրանի շուրջ խառնաշփոթը, Թուրքիայի, Իսրայելի սպառնալիքները`ուժի ի՞նչ կենտրոններից է այդ ամենը բխում, և ինչի՞ կարող է հանգեցնել մեր տարածաշրջանը:

Միանգամայն ակնհայտ է, որ կեսդարյա հարաբերական քաղաքական կայունությունն անդրադարձել է աշխարհի բոլոր երկրների վրա, և իշխանության բավականին կայուն քաղաքական ինստիտուտները, օրինակ`արաբական երկրներում, վերածվել են ռուդիմենտի, որոնք հիմա արդեն սկսել են փլուզվել: Դա տեղի է ունեցել, քանի որ նրանք հենվել են համապատասպան կապերի, համաձայնագրերի, պայմանավորվածությունների վրա, որոնք անհետացել են, ինչից հետո այդ վարչակարգերն արագընթաց փոփոխվող իրավիճակի հանդեպ անզոր են գտնվել: Միայն այն, որ արաբական երկրներում անզեն մարդիկ փողոց են դուրս գալիս և հազարներով զոհվում, վկայում է այն մասին, որ իրենք արդեն չեն ցանկանում ապրել այնպես, ինչպես ապրել են: Իսկ արտաքին միջամտությունը հիմնվում է միջազգային հարաբերությունների օրենքի վրա: Երբ ինչ-որ տեղ որևէ բան է տեղի ունենում, յուրաքանչյուր երկիր միշտ խոսում է իր դիրքորոշումների մասին, և դա նորմալ է: Օրինակ`Սիրիայի դեպքում Ռուսաստանը ձգտում է չկորցնել ունեցածը, Թուրքիան`ինչ-որ բան ձեռք բերել: Առանց դրա ուղղակի չի կարող լինել:

Տարածաշրջանային մակարդակով ի՞նչ իրադարձություններ կարող ենք սպասել գոնե միջինժամկետ հեռանկարում`հաշվի առնելով լարվածության մշտական աճը:

Առայժմ ես տեսնում են տարածաշրջանում ապակայունացման ուժեղացում: Թե ինչի այն կհանգեցնի ժամանակակից աշխարհի պայմաններում, շատ դժվար է կանխատեսել: Հատկապես դա ակտուալ է`հաշվի առնելով, որ հարաբերությունների ամորֆության պայմաններում երկրների միջև այսօր տեղի է ունենում անդառնալի ատոմիզացիա, և մի երկիր կարող է պատերազմ սկսել, որին հաջորդ օրը կկառավարի միանգամայն այլ երկիր: Այդպիսին են գլոբալ քաղաքականության նոր միտումները:

Թե’ իշխանությունները, թե’ ընդդիմությունը շատ են խոսում ժողովրդավարական պետություն ստեղծելու ձգտման մասին: Ըստ որում, թե’ մեկը, թե’մյուսն իրականում չգիտի, թե ինչպես դա անել իրականում...

Իրոք, հարցը, թե ինչպես  ստեղծել նման պետություն, առաջվա պես բաց է մնում: Իշխանությունների հետ կապված`ամեն ինչ քիչ թե շատ հասկանալի է: Օլիգարխիկ համակարգում չի գործում և չի կարող գործել ամենաէական մեխանիզմը`ազատ ընտրությունները, քանի որ օլիգարխիկ համակարգի էությունն այդ մեխանիզմը ճնշելու և քանդելու մեջ է: Նույն իրավիճակն է նաև սահմանադրական-իրավական պետություն կառուցելու երկրորդ կարևոր մեխանիզմի`արդարադատության համակարգի հետ կապված: Եթե ինչ-որ տարածքում գոյություն ունեն ազատ արդարադատություն և ազատ ընտրություն, այնտեղ ո’չ ավտորիտար, ո’չ օլիգարխիկ պետություն կառուցել հնարավոր չէ: Օլիգարխները շատ լավ դա հասկանում են, այդ պատճառով իրենց ողջ էներգիան օգտագործում են, որպեսզի այդ երկու գործիքները երկրում չգործեն: Համապատասխանաբար կուսակցական գործունեությյունը Հայաստանում յուրօրինակ ձև է ստանում, քանի որ միայն իրենց առկայությամբ կուսակցություններն զբաղվում են օլիգարխիկ համակարգի օրինականացմամբ: Մինչդեռ կուսակցությունները պետք է հայտարարեն, թե ինչ արժեքների են հավատարիմ, այդ արժեքների հիման վրա ներկայացնեն զարգացման և կառավարման  ծրագիր, հստակ ներկայացնեն այն հասարակությանը, ազատ ընտրությունների ճանապարհով ձայներ ստանան, տեղափոխվեն կառավարման համակարգ և իրականացնեն այդ ծրագիրը: Ցանկացած այլ մեթոդ, որի օգնությամբ նրանք ձգտում են իշխանության հասնել, քրեորեն պատժելի է, քանի որ դա կոչվում է իշխանության բռնատիրում: 

Իսկ ո՞րն եք տեսնում իրավիճակից ելքը:

Օլիգարխական համակարգի քայքայումը հնարավոր է միայն ժողովրդական շարժումը քաղաքական կուսակցություններից սահմանազատման միջոցով, և դա չափազանց կարևոր է: Ընդ որում բուն օլիգարխական համակարգն այսօր Հայաստանում արդեն խոր ճգնաժամի մեջ է և չի կարողանում աշխատել: Օլիգարխիան պահպանվում է հստակ, ազդեցության ոլորտների բաժանման մասին պայմանագրով, ինչպես դա եղել է, օրինակ, Ռոբերտ Քոչարյանի օրոք: Այժմ օլիգարխիան չի կարողանում նույնիսկ հասնել նման պայմանագրի, այստեղից` ճնշողական ապարատն ուժեղացնելու օլիգարխիա-իշխանության մշտական ցանկությունը: Այսպիսով, հստակ դիտվում է Հայաստանը ոստիկանական պետության վերածելու միտում, քանի որ առանց դրան օլիգրախիան արդեն չի կարողանում իրեն պահել: Կա ևս մեկ գործընթաց` քաղաքականության սոցիալականացում, ինչպես դա տեղի է ունենում ՙԲարգավաճ Հայաստանի՚ պարագայում, երբ օլիգարխներից մեկը փորձում է հասարակությանը ներգրավել իր պաշտպանությանը` մյուս օլիգարխների ախորժակները զսպելու նպատակով: Այդ արատավոր շրջանից դուրս գալու համար ավելորդ չէր լինի ուսումնասիրել այլ երկրների փորձը: Չափազանց շատ է խոսվում Լեհաստանի, Չիլիի, Իռլանդիայի, ՀԱՀ հիանալի փորձի մասին, սակայն ոչ ոք չի բացատրում, թե մարդիկ ինչպես են հասել այդ հաջողությանը: Այդ հաջողությունն անկուսակցական շարժումներն են, ինչպես տեղի է ունեցել, օրինակ, Չիլիում, որտեղ հանքափորներն սկսեցին շարժում ընդդեմ Պինոչետի, միաժամանակ վերջնագիր ներկայացնելով կուսակցությունններին ճիշտ այնպես, ինչպես վարչակազմին: Ըստ երևույթին, այնտեղ եղել է նույն իրավիճակը, ինչ և Հայաստանում: Երբ Չիլիի շարժումը մոտեցավ հաղթանակին, այն վերջնագիր ներկայացրեց բոլորին: Կային խոշոր կուսակցություններ, որոնք անցան ժողովրդի կողմն ինչպես շարքային մասնակիցներ` այլ ոչ որպես ղեկավարներ: Այսինքն, միայն քաղաքացիական շարժումն է ի զորու իրականացնել համակարգային փոփոխություններ, հատկապես այն բանի համատեքստում, որ հենց կուսակցությունների ղեկավարությունն էր հիմնական պատճառը, որ 2008 թվականին Հայաստանի հասարակությունը չկարողացավ հաղթահարել իշխանության մարտյան ճգնաժամը: Ոչ մի երկրում, որտեղ հաջողվել է ժողովրդավարական հեղափոխությունը, ոչ ոք շենքեր չի զավթել: Ո՞րն է նրանց և Հայաստանի միջև տարբերությունը: Ամենուրեք հասարակությունն ու հեղափոխական գործիչների վերնախավը, որոնք հայտնվում են բնական ճանապարհով, վերջնագիր են ներկաայացրել քաղաքական համակարգին: Վերջնագիր` գրավոր ձևակերպված Սահմանադրության դրույթների հիման վրա: Սարսափելի զրկանքների և կորուստների ճանապարհով նրանք իրենց վարչակազմերին հարկադրել են ընդունել իրենց գլխավոր պահանջը` անցկացնել ազատ ընտրություններ և հրավիրել բոլոր կուսակցություններին մասնակցել այդ ընտրություններին: Վերջնագիր ներկայացնելու գաղափարը բոլոր այդ հեղափոխությունների էությունն է:

Այսինքն`միայն քաղաքացիական շարժու՞մը կարող է իրականացնել այդ համակարգային փոփոխությունները:

Արդեն 20 տարի է, ինչ Հայաստանում ցանկացած ժողովրդական խռովություն կառավարվում է քաղաքական ուժերի կողմից, և երբեք հարց չի ծագում, թե որքանով է դա ճիշտ, և արդյոք գոյություն ունի այլընտրանք: Քանի որ մենք մշտապես իշխանափոխության խնդիր ենք դնում`համոզելով ինքներս մեզ, որ Հայաստանում համակարգային փոփոխություններ կարելի է իրականացնել միայն այդ դեպքում, մենք  պետք է արդյունք տեսնենք կամ գոնե փորձենք մտածել, թե ինչու մեզ մոտ ոչինչ չի ստացվում: Ըստ որում,  ողջ 20-րդ դարը նման փորձի հաջող օրինակների ժամանակաշրջան է, հարկավոր է հայացք նետել նաև 1988-91 թթ. մեր շարժմանը:
Ակնհայտ է, որ կուսակցություններն ի վիճակի չեն ժողովրդական խռովության միջոցով համակարգային փոփոխություններ իրականացնել, իսկ ընտրախավի փոփոխությունները որևէ էական փոփոխություն հասարակության կյանքում այդպես էլ չմտցրեցին: Ըստ որում, լուրջ հետազոտություններ չեն իրականացվել կամ հասարակայնությանը նույնիսկ չի պարզաբանվել, թե քաղաքական ուժերն ինչ նկատի ունեն համակարգային փոփոխություններ ասելով:  Հստակ ենթադրվել է միայն իշխանափոխություն, ոչ ավելին: Այդ համատեքստում  հարկավոր է ըմբռնել համակարգի փոփոխության էությունը և հասկանալ, թե ինչ համակարգ գոյություն ունի, և հասարակությունն ինչ համակարգ է ուզում ստեղծել: Առավել ևս Հայաստանում, որտեղ շատ հաճախ բարձրացվում է ՙսահմանադրական կարգի վերականգնման՚ թեման, այսինքն`այն բանի, ինչ Հայաստանում երբեք գոյություն չի ունեցել: Հայաստանում եկել է պահը, երբ հասարակությունն առաջին անգամ լրջորեն մտածում է, թե ինչպես կառուցի սահմանադրական-իրավական պետություն: Եվ, կարծես, մենք արդեն մեր առջև նման խնդիր ենք դնում: Ցանկացած համակարգային փոփոխություն հեղափոխություն է, որքան էլ որ հասարակությունը չսիրի այդ խոսքը, որքան էլ որ մարդկանց թվա, թե հեղափոխությունը շենքերի զավթում է: Մինչդեռ ոչ մի երկրում, որտեղ հաջողվել է ժողովրդավարական հեղափոխությունը, ոչ ոք շենքեր չի զավթել: Կա միանգամայն այլ ճանապարհ`ուլտիմատում, Սահմանադրության դրույթների հիման վրա: Զրկանքների ու մեծ կորուստների ճանապարհով այդ հասարակությունները ստիպել են իրենց վարչակազմերին ընդունել ուլտիմատումի գլխավոր պահանջը`անցկացնել ազատ ընտրություններ: Նրանք, ովքեր ասում են, որ եթե այս անգամ էլ Հայաստանի իշխանություններն ընտրությունների չգնան, տեղի կունենա թավշյա հեղափոխություն, պետք է սեղանին դնեն այդ հեղափոխության ճանապարհային քարտեզը, և հասարակությունը պետք է իմանա, թե ինչպես է այն իրականացվելու: Իսկ երբ նման քարտեզ հայտնվի, այդ ուժը պետք է հայտարարի, որ հեղափոխությունից հետո այն ցրվելու է, չի մասնակցելու ընտրություններին: Իսկ հասարակությունն արդեն այսօր պետք է հստակ իմանա դա, որպեսզի հավատա այդ քաղաքական գործիչներին, այլ ճանապարհ չկա: