Բորիս Գասպարյան. Արենիի քարանձավն ամենալավ բանն է, որ Աստված մեզ տվել է

Թե ինչ հանելուկներ է իր մեջ պարունակում Արենի-1 քարանձավը, ԱրմԻնֆո-ին հարցազրույցում պատմել է արշավախմբի հայկական կողմի ղեկավար Բորիս Գասպարյանը:

• Կարինե Մանուկյան

• Երեքշաբթի, 13 դեկտեմբերի, 13:35

2010 թվականին Արենի-1 քարանձավը հայտնի դարձավ ողջ աշխարհում: Վերջինիս համաշխարհային ճանաչում բերեց աշխարհի ամենահին կոշիկը, որի տարիքը կազմում է 5500 տարի: Արենի–1 քարանձավում պեղումներ են սկսվել 2007 թվականին: Պեղումներն իրականացվումեն ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտի կողմից Կալիֆորնիայի համալսարանին առընթեր Լոս Անջելեսի հնագիտության ինստիտուտի (UCLA's Cotsen) և Քորքի համալսարանի (Իռլանդիա) հետ համատեղ: Այս տարիների ընթացքում հայտնաբերվել է ուշ նեոլիթի ժամանակաշրջանի մեր նախնիների նյութական և հոգևոր մշակույթի մասին վկայող ֆակտոլոգիական ծավալուն նյութ`անոթներ, ոսկրե գործիքներ, ինչպես նաեւ կերամիկայի մի քանի հազար բեկորներ: Ուշագրավ է, որ գտածոների զգալի մասը շարունակում է մնալ քարանձավում, քանի որ այնտեղ տիրող միկրոկլիմայի շնորհիվ արտեֆակտերը պահպանվում են գրեթե նախասկզբնական տեսքով: 

Թե ինչ հանելուկներ է իր մեջ պարունակում Արենի-1 քարանձավը, ԱրմԻնֆո-ին հարցազրույցում պատմել է արշավախմբի հայկական կողմի ղեկավար Բորիս Գասպարյանը:

Ձեր կարծիքով, ո՞րն է Արենի քարանձավի առանձնահատկությունը:

Առաջինը, շնորհիվ քարանձավի հատուկ միկրոկլիմայի, կաշին, ոսկորը, կտորը և մարդկային մնացորդները պահպանվել են հիանալի վիճակում: Քարանձավի առանձնահատկությունը նաև այն է, որ այն զերծ է մնացել հետագա մշակույթների գործունեության ազդեցությունից: Այն, կարելի է ասել, պաշտամունքային-ծիսական համալիր է, ուր կան թաղման վայրեր, կա ինչ-որ պաշտամունքային-կրոնական գործունեություն, որն արտացոլում է այդ դարաշրջանի բնակիչների հավատալիքները և պատկերացումները: Այդ բոլոր ասպեկտները
եզակի են դարձնում հուշարձանը:

Բազմիցս խոսվել է այն մասին, որ մասշտաբային հետազոտություններ անցկացնելու դեպքում կարելի է պատկերացում կազմել նեոլիթի դարաշրջանի բնակիչների կենցաղի մասին: Որքանո՞վ է  Ձեզ հաջողվել առաջ ընթանալ այդ ուղղությամբ:

Այժմ մենք ուսումնասիրում ենք տեքստիլը, ընդ որում արդյունքները չափազանց հետաքրքիր են: Քարանձավում կան նաև միջնադարյան շերտեր, և մեզ հաջողվել է գտնել չափազանց շատ միջնադարյան կտորներ, տարազի հատվածներ: Մենք քիչ պատկերացում ունենք միջնադարյան առօրյա հագուստի մասին, քանի որ մյուս հուշարձաններում կտոր, պարզապես, չի պահպանվել: Արենի-1 քարանձավը հնարավորություն կընձեռի հետևել հին տեքստիլ արտադրության զարգացմանը տարբեր դարաշրջաններում: Նման հեռանկար է բացում նեոլիտյան և միջնադարյան կտորների գոյակցությունը քարանձավում:

Եթե խոսելու լինենք նեոլիտյան շերտերի մասին, ապա դրանցում հայտնաբերվել են եղեգից պատրաստված փալաս, ինչպես նաև վուշից գործած չափազանց նուրբ կտորներ: Առայժմ մեր բոլոր բրդյա իրերը թվարագրվում են միջնադարին: Նեոլիտի դարաշրջանում բուրդ այնքնա էլ չէր օգտագործվում, թեև այն հեռավոր դարաշրջանում մարդիկ պահում էին խոշոր եղջրավոր անասուններ, այծ և ոչխար: Սակայն առայժմ պեղումները վկայում են միայն եղեգից փալասների և վուշի գործվածքի չափազանց նուրբ կտորների  առկայության մասին, որոնք կարող էին օգտագործվել հագուստի համար:

Բացի այց, նեոլիտի դարաշրջանում նախշն արվում էր, հիմնականում, ոչ թե ներկերի, այլ եղեգի մակերեսի մշակման օգնությամբ, որպեսզի լույսի տակ եղեգի տարբեր մասերը որոշակի նախշ ստեղծեին: Իսկ միջնադարում գունավոր թելերով չափազանց հետաքրքիր նախշեր էին ստեղծում: Բացի այդ, կտորի համար օգտագործվում էին ոչ միայն բուսական, այլև կենդանական ծագումով նյութեր, այդ թվում`նաև բուրդ:

Ավելի վաղ ասվում էր, թե քարանձավում գտել են ծղոտե կիսաշրջազգեսը:

Ոչ, դա կիսաշրջազգեստ չէ, այլ`խսիր:

Արենիի քարանձավն աշխարհում հայտնի է դարձել`շնորհիվ հնամյա կոշիկի: Ի՞նչ ճակատագիր է ունեցել հազվագյուտ գտածոն:

Հնագույն կոշիկը պահվում է Հայաստանի պատմության թանգարանում: 2012 թ. մարտին Օքսֆորդի համալսարանի ՙHistory of Art՚ լաբորատորիայի մասնագետները կժամանեն Հայաստան`Արենի-1 քարանձավի արտեֆակտերն ուսումնասիրելու նպատակով: Փորձագետները, մասնավորապես, ուսումնասիրելու են քարանձավում գտնված գործվածքներն ու կաշվե իրերը: Գասպարյանը չի բացառել նաև, որ այցելության շրջանակներում կքննարկվի նաև աշխարհում ամենահին կոշիկի ապագան: Ցավոք, մենք այն գրեթե չենք ուսումնասիրել, պարզապես նախնական հոդված ենք գրել կոշիկի վերաբերյալ, թե ինչ է այն իրենից ներկայացնում, ինչից է  պատրաստված: Իսկ ահա կոշիկի ավելի լուրջ, գիտական ուսումնասիրությամբ պետք է զբաղվեն արվեստագետները: Բացի այդ, հարկավոր է լուծել կոշիկի կոնսերվացման հարցը:

Եթե չեմ սխալվում, հանհրահայտ կոշիկն Արենիում գտած միակ կոշիկը չէ:

Այո, մենք թվագրել ենք ևս մեկ կոշիկ, և նա այն առաջինի հասակակիցն է: Դժբախտաբար, այն լիովին չի պահպանվել` հրդեհի պատճառով, և մնացել է միայն ներբանը: Այն առաջինից տարբերվում է իր պատրաստման տեխնոլոգիայով. թելով միացված երկու շերտ կաշի, իսկ ներսում` ծղոտ: Այդպիսով, կարելի է ենթադրել, որ ուշ նեոլիտի դարաշրջանում մարդիկ կրում էին տարբեր ոճի կոշիկներ: Կային առօրյա կոշիկի տեսակներ, կային`

ծիսական: Հետաքրքիր է, որ առօրյա կոշիկի ոճը, այսպես կոչված, ՙչարոխները՚, որ կրում էին մեր նախապապերը, այնքան հարմար էր, որ չէր փոխվում գրեթե մի քանի հազարամյակ:
Արենիում գտնվել են նաև կիսաֆաբրիկատներ, որոնք կօգնեն  հասկանալ նեոլիտյան կոշիկի պատրաստման տեխնոլոգիան: Կարևոր է ունենալ պակաս օղակները, սկսած կաշվի մշակումից մինչև կաղապարման ավարտը, քանի որ այդ ամենը լույս է սփռում հնագույն կոշիկի պատրաստման գործընթացի վրա: Մենք դրանք նույնպես կթվագրենք:

Եվս մեկ հետաքրքիր գտածո են այծի մումիացված մնացորդները: Ասվում էր, որ այծը կարող էր ավելի հին լինել եգիպտական մումիաներից:

Դա չի հաստատվել: Վերլուծությունները ցույց են տվել, որ գտածոն պատկանում է ուշ միջնադարի ժամանակաշրջանին: Բայց կա մեկ հետաքրքիր կող`քարանձավի միկրոկլիման այնպիսին է, որ նույնիսկ ոչ վաղ անցյալից այնտեղ հայտնված իրերը շատ արագ մումիացվում են: Ես ցանկանում եմ քարանձավի միկրոկլիմայի ուսումանսիրման նախագիծ իրականացնել`տեսնելու, թե որն է գաղտնիքը, որ իրերն այնտեղ չեն քայքայվում, այլ մումիացվում են, ըստ որում, անկախ այն բանից` դա 3 դար, թե 60 դար առաջ էր:

Ի դեպ, Արենիում անոթներում հայտնաբերել են մարդկային աճյուններ:

Այո: Եվ հետաքրքիրն այն է, որ Արենիում դիտվում են դամբարանների տարբեր տեսակներ: Կան խսիրների մեջ փաթաթված մարմնի մասեր: Որոշ անոթներում մարդկային աճյուններից զատ կան աշխատանքի գործիքներ, կենդանիների մնացորդներ, բույսերի սերմեր: Կան անոթներ, որոնցում թաղում էին միայն առանց ստորին ծնոտի գանգեր, իսկ ստորին ծնոտները թաղում էին առանձին խորշերում: Ընդ որում` պեղումների ժամանակ հայտնաբերված ստորին ծնոտը գանգերից ոչ մեկին չի համապատասխանում: Մենք բախվել ենք չափազանց բարդ պաշտամունքի, որում մարդկային մարմինը հատուկ դեր է խաղացել:

Եզակի երևույթ է, որ Արենի-1 քարանձավում գտնվել են գանգի կտորներ`  մշակման հետքերով: Կարծում եմ, որ դա նման է մարդու գանգից պատրաստված գավաթի, ինչը խոսում է սև մոգության մասին: Այսինքն` մարդկային մարմինը հին ծիսական արարողություններում հսկայական նշանակություն է ունեցել:

Եթե խոսելու լինենք այն մասին, որ մարդկային մարմինն օգտագործվել է որպես ծեսի մաս, ապա այստեղ փորձագետները նշում են, որ զոհաբերվողները եղել են հատուկ մարդիկ, որոնց ուղարկում էին աստվածներին գթասրտության համար: Անշուշտ, մենք, ինչպես բոլոր ժողովուրդները, անցել ենք այդ շամանական փուլը: Հողագործները հետևում էին այդ ծեսերին, որովհետև նրանց կյանքը լիովին կախված էր բնության քմահաճույքից: Եվ լավ բերք հավաքելու համար հարկավոր էր հաճոյանալ աստվածներին:

Բացի այդ, մեքն կարող են խոսել նաև ծիսական մարդակերության մասին: Նախ, ոսկորների վրա կան կտրված և կրծած տեղեր, և երկրորդ, դրանցից մի քանիսը ոչ թե այրվել են կրակից, այլ` եփվել կրակի վրա: Ի դեպ, այս տարի մենք Արենիում գտել ենք մի վայր, որտեղ դանակ են սրել: Այդ անցքը քարանձավի պատին է: Իսկ կողքը` բազմաթիվ մարդկային ոսկրոներ կան:

Ամերիկայում ացտեկներից և ինկերից մինչև միջնադարյան կայսրությունները դիտվում են մարդակերության և մարդկային զոհաբերությունների հետքեր: Արենիի բոլոր ծիսական դամբարանները վերագրվում են մ.թ,.ա. 4-րդ հազարամյակին:

Իսկ ԴՆԹ-ի անալիզ անելու ինչ-որ հնարավորություններ կա՞ն:

Այժմ Դանիայի և Ասվտրալիայի լաբորատորիաներում փորձում են պարզել քարանձավի հին բնակիչների ԴՆԹ-ն: Նմուշներ են վերցվել բոլոր դամբարանների ոսկորներիկց: Նախնական արդյունքներից մի քանիսը խոսում են այն մասին, որ Արենիում հայտնաբերված բոլոր երեք գնագերը պատկանում են քույրերի: Իսկ դա արդեն ենթադրում է  հասարակության ներսում չափազանց բարդ կառուցվածքի առկայություն, այսինքն, կա կաստա, արտոնյալ ընտանիք, և զոհաբերում են միայն նրա ներկայացուցիչներին:

Այլ հարց է, եթե Հայաստանը ցանկանա ունենալ իր հին բնակչի լրիվ գենետիկական կոդը: Մեզ ասել են. եթե դուք ցանկանում եք վերծանել Արենիում հայտնաբերված մարկային աճյունների գենետիկական կոդը, ապա դա կարժենա 60 հազար եվրո: Աշխարհում արվել է ընդամենը մեկ նման անալիզ Դանիայում գտնված ճահճային մարդու համար: Բնականաբար, մենք նման միջոցներ չունենք: Մինչ օրս երկրի ղեկավարներից ոչ ոք այդպես էլ չի այցելել Արենի քարանձավ: Նրանց կողմից ոչ մի արձագանք չի եղել, իսկ չէ որ Արենիում գտնված աշխարհի հնագույն կոշիկը 10 անգամ ավելի ճանաչում է բերել երկրին, քան ֆուտբոլն ու շախմատը` միասին վերցրած:

Ի դեպ, ԴՆԹ-ի անալիզի մասին: Արենիի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են գինեգործության արհեստի հին վկայություններ, որոնք ավելի քան վեց հազար տարվա պատմություն ունեն: Դուք չե՞ք փորձել անալիզ կատարել և պարզել խաղողի տեսակը, որն օգտագործվել է գինեգործությունում:

Խաղողն ուսումնասիրում են Կոպենհագենում, և, կարծում եմ, արդյունքը կստանանք մոտավորապես 2012 թ. վերջին: Հնամենի խաղողի հետ կապված`ստիպված էինք երկար տանջվել, քանի որ անալիզի տրված նյութի մի մասն այրված էր կրակից, ինչի պատճառով ԴՆԹ-ն չի պահպանվել: Այնուհետև պարզվել է, որ ավելի լավ ԴՆԹ-ն պահպանվում է ճյուղերում:  Նեոլիթյան անոթներում մենք ստացել ենք ԴՆԹ ինչ-որ սեկվենցիաներ, սակայն թվագրելիս պարզվել է, որ դրանք պատկանել են միջնադարին: Պարզվում է, որ մկներն են այդ ճյուղերը տեղափոխել այդ թաղման վայրեր:

Այժմ անալիզի համար որպես նոր նմուշ ենք ընտրել հաստ ճկուղերը, որոնք մկները չէին կարող տեղափոխել: Բացի այդ, մենք պարզել ենք, որ կրակի ներգործություն չի եղել: Միաժամանակ չկա չարիք`առանց բարիքի. չէ, որ ոչ մի լաբորատորիա իր դրամաշնորհային միջոցները չէր ծախսի`միջնադարյան խաղողի ԴՆԹ-ի համար: Իսկ հիմա միջնադարյան արդեն ունենք: Այնպես որ, եթե լինի նաև նեոլիթյան խաղող, իսկ հետո`ժամանակակից, մենք կկարողանանք հետևել պատկերին`փոխվե՞լ է արդյոք ինչ-որ բան, արդյո՞ք կա մուտացիա, թե՞ Արենիի խաղողն ինչպես եղել է 6 հազար տարի առաջ, այդպես էլ պահպանվել է մինչև մեր օրերը: Կարծում եմ`այդպես էլ կլինի:

Իսկ ի՞նչ եք կարծում, կարելի՞ է արդյոք ինչ-որ կերպ զբաղվել հնամենի խաղողի բրենդի առաջխաղացմամբ:

Արենիի հնամենի գինեգործությունը լիովին կարելի է ներկայացնել որպես բրենդ: Գաղափարը հետևյալն է`աշխարհը հոգնել է դասական շատոյից և բուրգունդյանից, և կարելի է արտադրել գինի, որը կվկայեր հստակ վայրի մասին: Բրենդը`Արենիի գինին, կարելի է վաճառել:

Իսկ ի՞նչ է խանգարում դա անել:

Գումարները: Առանց հուշարձանի կոնսերվացման և առանց համապատասխան ենթակառուցվածքի, իմաստ չունի զարգացնել զբոսաշրջությունը: Առայժմ այդ ամենն արվում է միայն մեր ուժերով: Եթե միջոցներ լինեն պարսպապատման, կոնսերվացման և լուսավորման համար, տրամաբանական կլինի հետևյալ քայլերը կատարել. այդ նախագծով դիմել Մշակույթի նախարարությանը, մասնագետների, ներդրողների: Կարծում եմ`դա կաշխատի, քանի որ Արենին լավ հուշարձան է: Դա ամենալավ բանն է, որ Աստված մեզ տվել է: