Թուրքիա և Ֆրանսիա. շինծու հույզեր և պատմության ճշմարտությունը

Վլադիմիր Զախարով` Սևծովյան-կասպյան տարածաշրջանի քաղաքական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրեն

• Վլադիմիր Զախարով

• Չորեքշաբթի, 25 հունվարի, 22:43

Աշխարհում կան թեմաներ, որոնք տասնյակ տարիներ խռովել են հասարակական կարծիքը, և դրանցից մեկը
որերորդ անգամ հայտնվեց համաշխարհային բանավեճերի օրակարգում`արթնացնելով հին վեճերը, բորբոքելով դարավոր վերքերը: Դեկտեմբերի 22-ին Ֆրանսիայի Ազգային ժողովը հավանություն տվեց Հայոց ցեղասպանության ժխտումը քրեականացնելու վերաբերյալ պատգամավոր Վալերի Բոյերի օրինագծին: Թուրքիայի արձագանքը չհապաղեց. նույն օրը Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հայտարարեց, որ Ֆրանսիայի նախագահը ՙփորձում է առաջ մղել իր նախընտրական արշավը`կոնֆլիկտ հրահրելով քրիստոնյաների և մահմեդականների միջև՚:

ՙԱրդար զայրույթի՚ բռնկման պահին Թուրքիայի վարչապետը նույնիսկ հիշեցրել է Սարկոզիին Ֆրանսիայի նախագահի ծագման պատմությունը. ՙՀենց Թուրքիան է ժամանակին ապաստարան տվել Իսպանիայից վտարված հրեաներին, որոնց մի մասն այդ ժամանակ հիմնավորվել է Սալոնիկում: 1904 թվականին այդ քաղաքից Ֆրանսիա տեղափոխված հրեաների թվում էր նաև Սարկոզիի պապը`Բենեդիկտ Մալլահը: Այդ պատճառով թող Սարկոզին ռևիզիայի չենթարկի մեր պատմությունը. այնտեղ նա ՙցեղասպանություն՚ չի գտնի՚,- հայտարարել է Էրդողանը: Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Ֆրանսիային մեղադրել է Ալժիրում ֆրանսիական  գաղութատիրության ժամանակ այդ երկրի ՙբնակիչներին գազանաբար կոտորելու՚ մեջ: Նրա խոսքով, ՙայն, ինչ ֆրանսիացիները կատարել են Ալժիրում, իսկական ցեղասպանություն էր, և ալժիրցիների շուրջ 15 տոկոսն սպանվել է Ալիժիրում ֆրանսիացիների կողմից `1945 թվականից սկսած: Էրդողանի ելույթը չափազանց զգայացունց էր և լի ինչպես Ֆրանսիայի նախագահ Նիկոլա Սարկոզիի, այնպես էլ ընդհանուր առմամբ Ֆրանսիայի հասցեին քննադատական հայտարարություններով: Սակայն, թուրք վարչապետի գլխավոր նպատակը Հայոց ցեղասպանության մասին օրինագիծն է: Իր ելույթում նա օրինագիծը բնորոշել է որպես ՙակնհայտ օրինակ այն բանի, թե ռասիզմը, խտրականությունը և հակամահմեդական տրամադրություններն ինչ նոր բարձունքների  են հասել Ֆրանսիայում և Եվրոպայում... Ֆրանսիայի նախագահ Սարկոզին թուրքերի և մահմեդականների դեմ թշնամություն հրահրելու հաշվին ընտրություններում հաղթանակ տանելու նպատակ է հետապնդում՚:

Իսկ հունվարի 23-ին`ուշ երեկոյան, Ֆրանսիայի Սենատում ավարտվեց ցեղասպանությունների /այդ թվում`1915 թ. Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության/ ժխտումը քրեականացնող օրինագծի քվեարկությունը, որն ավելի վաղ ընդունվել էր հանրապետության Ազգային ժողովի կողմից: Ֆրանսիայի խորհրդարանի վերին պալատը 127 ՙկողմ՚ և 86 ՙդեմ՚ ձայների հարաբերակցությամբ ընդունեց հիշյալ օրինագիծը: Ավելի վաղ պաշտոնական Անկարան ԶԼՄ-ների միջոցով ներկայացրել էչ Ֆրանսիայի նկատմամբ ՙպատժիչ միջոցների՚ ցուցակը, եթե օրինագիծն ընդունվի: Ցուցակը երկար է`ամբողջ ինն կետ. 1. Թուրքիան Ֆրանսիայից պահանջելու է հետ կանչել Անկարայում գտնվող իր դեսպանին, այլապես վերջինս կհայտարարվի անցանկալի անձ (persona non grata); 2. Անկարան իր ներկայացուցչական մակարդակը Փարիզում իջեցնելու է գլխավոր քարտուղարի աստիճանի; 3.  Ֆրանսիայում գտնվող Թուրքիայի ռազմական կցորդները հետ են կանչվելու, չեղյալ են հայտարարվելու Ֆրանսիայի ռազմական կցորդների հավատարմագրերը; 4. Աճուրդի չեն ընդունվելու ֆրանսիական ընկերությունները: Վերջիններիս հետ համագործակցող թուրքական ընկերությունները ևս չեն մասնակցելու հայտարաված աճուրդներին; 5.  Թուրքիայի օդային տարածքը ամբողջովին փակվելու է ֆրանսիական ռազմական ինքնաթիռների համար; 6 Խոչընդոտվելու է Ֆրանսիայի ռազմանավերի մուտքը Թուրքիայի տարածքային ջրեր; 7. Թուրքիան միջազգային կառույցներում չի պաշտպանելու Ֆրանսիայի քաղաքականությունը; 8.  Իրանի, Սիրիայի և Մերձավոր Արևելքի թեմայով Փարիզի հետ տեղեկատվական փոխանակում այլևս չի լինելու; 9. Կասեցվելու է Ֆրանսիայի հետ գիտատեխնիկական և կրթամշակութային համագործակցությունը:

Հարգարժա’ն պրն. Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան, գոնե Դուք`որպես Թուրքիայի Հանրապետության վարչապետ, պետք է իմանայիք, որ հակագաղութատիրական պատերազմի ընթացքում զոհվում են ոչ միայն գաղութային մետրոպոլիայի պաշտպանները, վերջինիս զինվորներն ու սպաները, այլ նաև խաղաղ բնակիչներ: Այո, Ալժիրում
տեղի է ունեցել հակագաղութատիրական ազատագրական պատերազմ: Այդ պատերազմում զոհվել են թե’ ալժիրցիներ, թե’ ֆրանսիացիներ, ըստ որում երկուստեք`ինչպես պատերազմողները, այնպես էլ խաղաղ բնակիչները: Ինչպես հայտնի է, հենց այդ պատերազմի արդյունքում Ալժիրն անկախություն ստացավ: Եվ Ձեզ պետք է հայտնի լինի, որ հենց Ֆրանսիան է օգնել այդ երկրին ոտքի կանգնել: Այսօր ալժիրցիներն ապրում են Ֆրանսիայում, որպես նրա լիրավ քաղաքացիներ օգտվում հավասար իրավունքներից, այդ թվում`սոցիալական:
Բայց, ըստ երևույթին, այդ ամենը Դուք չեք ցանկանում ո’չ հասկանալ, ո’չ ընդունել: Հասկանալի է, որ Դուք փորձում եք Ֆրանսիային և ընդհանուր առմամբ Եվրոպային թելադրել ձեր սկզբունքները, պարտադիրել ձեր ՙխաղի  կանոնները՚`չհասկանալով, որ ոչ ոք չի պատրաստվում ոչ միայն ընդունել, այլև լսել դրանք: Մեծ հաշվով Թուրքիային երբեք չեն էլ փորձել լսել...

Ձեր երկիրը`Թուրքիան, հարկավոր էր ԱՄՆ-ին և ՆԱՏՕ-ին ԽՍՀՄ օրոք կոշտ դաշինքային դիմակայության պայմաններում: Անհրաժեշտ է որպես ռազմակայան, որպես անխորտակելի ավիակիր: Այդ ժամանակ նույն Ամերիկան ստիպված էր աչք փակել Օսմանյան կայսրությունում քրիստոնյա ժողովուրդների ցեղասպանության վրա, այդ ժամանակ Ամերիկան էլ չէր հաղթահարել սեփական ռասայական խնդիրների ժառանգությունը: Բայց  աշխարհը փոխվել է, փոխվել է Եվրոպան, փոխվել է Ամերիկան: Մարդկությունը բախվեց ցեղասպանության նոր դրսևորումների Կամբոջայում, Ռուանդայում և աշխարհի այլ շրջաններում: Բայց աշխարհն արդեն դատապարտեց թե’ նացիզմի հանցագործությունները, թե այլ ցեղասպանությունների դրսևորումները, դատապարտեց հանցավոր վարչակարգերը: Ժողովուրդները, որոնք գիտակցեցին անցյալի հանցագործությունները, դատապարտեցին դրանք և զղջացին նախորդ վարչակարգերի հանցանքների համար, նոր կյանք սկսեցին`ազատվելով առաջընթացին խանգարող այդ կապանքներից: Մեր ժամանակներում արդեն պարկեշտ չէ կառչել անցյալից,առավել ևս` պաշտպանել կայսերական վարչակարգերի ամենևին ոչ արդար արարքները: Տպավորություն է ստեղծվում, թե Դուք փորձում եք ամեն գնով 1915 թ. Օսմանյան կայսրությունում ՙերիտթուրքերի՚ մարգինալ կառավարության կողմից իրականացված հայկական բնակչության ցեղասպանության պատասխանատվությունը գցել ողջ թուրք ժողովրդի, իսլամի վրա, որն այդ առաջնորդները դավանում էին: Սակայն, դա ամենևին ճիշտ չէր լինի:

Արդյո՞ք Դուք հիմք ունեք Օսմանյան կայսրությունում հայկական բնակչության ցեղասպանություն կազմակերպած, այսպես կոչված, ՙերիտթուրքերի՚ կուսակցությունը նույնացնել թուրքական ժողովրդի հետ: 
Լուրջ պատմաբանների կարծիքով`ոչ մի: ՙԵրիտթուրքերը՚ հենվել են բնաչության մարգինալ խմբերի վրա: Ֆրանսիայում, Ռուսաստանում և Թուրքիայում հեղափոխությունները ցույց տվեցին, որ այն պայմաններում, երբ փլուզվում է հին վարչակարգը, ինչ-որ ժամանակահատվածում անօրինականություն է տիրում, և պատմական ասպարեզ են գալիս ծայրահեղականներ ու ահաբեկիչներ, որոնք չունեն ազգային գիտակցություն, այլ ունեն կողոպուտի, սպանության և հարստանալու ծարավ: Հենց այդպիսին էին նրանք, ովքեր սրբապղծորեն իրենց ՙերիտթուրքեր՚ կոչեցին: Փորձելով խաբել զանգվածներին`նրանք քողարկվեցին պանթյուրքիզմի և Իսլամի կարգախոսերով, բայց իրականում հաստատեցին գիշատիչ, պարազիտական կարգ`քայքայելով երկրի արտադրական ուժերը, ոչնչացնելով աշխատունակ բնակչությանը, այդ թվում`հայերին, հույներին, ասորիներին, որոնց նրանք մրցակիցներ էին դիտում: Իսկ իսկական թուրքերը`լինեն դրանք հասարակ մարդիկ, թե պաշտոնյաներ, ձգտել են օգնել բռնության զոհերին: Իսկ եթե խոսենք բոլոր մահմեդականների մասին, ապա հայ փախստականներին եղբայրաբար են ընդունել Սիրիայի, Լիբանանի, Իրանի և իսլամական շատ այլ պետությունների ժողովուրդները: Իսկ որքան իսլամական հոգևորականներ են դատապարտել երիտթուրքերի հանցավոր արարքները...

Բոլորին քաջ հայտնի է, որ Օսմանյան կայսրությունից հայ փախստականներին ընդունել են նաև Ռուսաստանում`երկիր, որտեղ մահմեդական բնակչությունը կազմել և կազմում է վերջինիս բնակիչների ոչ քիչ տոկոսը: Հայ փախստականներին ընդունել են գրեթե բոլոր եվրոպական, լատինաամերիկյան երկրները և աշխարհի շատ այլ պետություններ: Մեր կարծիքով, Թուրքիայի կերպարին`որպես ժամանակակից տերություն, շատ ավելի մեծ վնաս հասցնում եք Դուք, պրն. վարչապետ`լռության մատնելով այն փաստը, որ Հայոց ցեղասպանությունը եղել, ծրագրվել և իրականացվել է ՙերիտթուրքերի՚ կողմից. ըստ որում, թե’տարածքով, թե’ բնակչությամբ միանգամայն այլ երկրում`Օսմանյան կայսրությունում: Եվ թեև Թուրքական Հանրապետության հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալը, ով իր հայացքներով մոտ էր ՙերիտթուրքերին՚, ստիպված էր այդ գործողությունները ՙամոթալի՚ անվանել`դա չխանգարեց նրան 1922 թվականին Զմյուռնիայում /Իզմիր/ հույն և հայ բնակչության նոր կոտորած իրականացնել, ինչի մասին այդ ժամանակ գրեց ՙToronto Star՚-ի 23-ամյա թղթակից Էռնեստ Հեմինգուեյը: Այդ ողբերգական իրադարձությունից հետո թուրքական բոլոր կառավարությունները հրաժարվում են առաջ ընթանալ ցեղասպանության ճանաչման հարցում`կարծելով, թե դա ՙկարատավորի թուրքական պատմությունը՚ և կթուլացնի ազգին:

Իսլամական արժեքներին, արդի Թուրքիայում իսլամի վերածնմանը հետամուտ Արդարության և զարգացման կուսակցության ղեկավարի Ձեր կաբինետում /ինչպես և ամբողջ երկրում/ կախված է ինչպես իսլամական կրոնի նկատմամբ հարգանքից, այնպես էլ, գոնե արտաքուստ, վերջինիս նորմերն ու պատվիրաները պահպանելուց հեռու մարդու դիմանկարը: Գաղտնիք չէ, որ նա մահացել է 58 տարեկանում լյարդի ցիրոզից`պայմանավորված քրոնիկ ալկոհոլիզմով: Միթե՞ Դուք`որպես իսլամի հետևորդ, շարիաթի պատվիրաները պաշտող, կարող եք անտարբեր լինել դրա հանդեպ: Իհարկե, հանրապետական ժամանակաշրջանում մի քանի սերունդ է մեծացել, որոնք սովորն են ոչ միայն խոնարհվել Մուսթաֆա Քեմալի առջև, այլ նաև աստվածացնել նրան: Մահմեդականներին պարտադրվել է այն, ինչ արգելված է իսլամում: Հիշեք Սուրբ Ղուրանի ՙՀուդ՚ սուրան, որն ասում է. ՙՈ’վ մարգարե, ճիշտ ճանապարհ ցույց տուր մարդկանց`ղեկավարվելով Ղուրանով, և ասա նրանց. ՙՄի’ երկրպագեք ոչ ոքի, Ալլահից բացի՚ (1.2): Աթաթյուրքի ողջ գործունեությունն ուղղված էր մահմեդական մշակութային ժառանգության մերժմանը: Նրա կարգադրությամբ թուրքերը հրաժարվել են սեփական մահմեդա-արաբական անուններից, սնանկացել, բայց գլխավորը`հավատի վերացումն է: Բայց մարդը չի կարող ապրել առանց հավատի: Միթե՞ այդ պատճառով չեն տապալում աստվածներին`առաջարկելով իրենց նրանց փոխարեն: Թեև, սա նմանօրինակ առաջին դեպքը չէ մարդկության պատմության մեջ...

Մտածել սեփական պատմության մասին, վերաիմաստավորել սխալները և անցյալի հանցագործություները ստիպված է եղել գրեթե յուրքանչյուր ժողովուրդ: Դրա համար պահանջվում է թե մտածելու ունակություն, թե’ ոչ պակաս ազգային արիություն, ինչի կարողացել են հասնել ոչ բոլոր ժողովուրդները: Ո’չ, պրն. վարչապետ, ցեղասպանության ճանաչումը չի արատավորի Ձեր երկրի պատմությունը: Չէ որ ներողություն խնդրեց Գերմանիայի կառավարությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին նացիստների հանցագործությունների համար: Նման սպանությունների համար ներողություն հայցելու խիզախություն գտան իրենց մեջ Հոլանդիան,Սալվադորը և այլ երկրներ: Ինչու՞ Թուրքիան չի համարձակվում ազգային արիության նման գործողություն կատարել: Չէ որ դա միայն առաջ կբերի աշխարհի ժողովուրդների հարգանքը, և որպես արդյունք`կբարձրացնի վերջինիս դերը ժամանակակից աշխարհումն: Տարբեր մշակույթների ու կրոնների մարդիկ պետք է համագործակցեն`հանուն  բարի նպատակների: Իսլամը մահմեդականներին կոչ է անում համագործակցել բոլորի հետ`հանուն բարության և չարիքին դիմակայության. ՙՕգնեցեք միմյանց բարության ու բարեպաշտության, բայց ոչ չարության ու թշնամության մեջ՚ /Ղուրան, 5:2/: